Hızla gelişen bilgi teknolojileri eğitimden sağlığa, ulaşımdan savunmaya, üretimden dağıtıma, iletişimden eğlenceye kısacası hayatımızın her alanına nüfuz etmiş durumdadır. Kendini bazen klasik bir masaüstü bilgisayar bazen de gelişmiş bir akıllı cihaz olarak gösteren bu sistemlerin hiç kuşkusuz donanımla birlikte en temel unsurudur yazılım. Bu girişten de anlayacağınız üzere yazılım, donanımın dışında kalan ve ilgili donanımın en iyi şekilde kullanılmasına olanak tanıyan bileşendir. Çok konuşulan, çok tartışılan, konuşulmaya ve tartışılmaya da devam edecek olan “Açık Kaynak Yazılım” ise yeni bir olgu olmamakla birlikte özellikle son yıllarda etki alanını da genişletmek suretiyle yükselen bir başarı grafiği göstermektedir. Peki, yapılan başarılı çalışmalarla son zamanlarda dikkatleri fazlasıyla üzerine çeken Açık Kaynak Yazılım nedir?

Açık Kaynak kavramı her ne kadar farklı alanlarda farklı anlamlarda kullanılsa da bizim ilgilendiğimiz en basit manasıyla bir yazılımın ya da yazılım bileşeninin kaynak kodlarının herkese açık olmasıdır denilebilir. Geleneksel yazılım geliştirme modelinde, yazılıma ait kaynak kodların kapalı olduğu düşünüldüğünde devrim niteliğindeki Açık Kaynak Yazılım kavramının anlamı daha iyi anlaşılabilmektedir. Çünkü bu şekilde kodları inceleme olanağına sahip olan kullanıcı eğer yeterli donanıma da sahip ise programın çalışma mantığını anlama ve gereksinime bağlı olarak yazılımı geliştirme, basitleştirme ve özelleştirme imkanına sahip olacaktır. İşte bu da bizi Açık Kaynak Yazılım’ın arkasındaki fikre götürmektedir; Bir yazılımın kaynak kodu okunabilir, dağıtılabilir ve değiştirilebilirse, yazılım gelişir ve insanların yazılımı imece usulü ile iyileştirme olanağına sahip olması sebebiyle bu öyle bir hızla gerçekleşir ki, sadece bir kaç yazılımcının kaynak kodu görebildiği geleneksel yazılım geliştirme standartlarına alışmış kişiler için şaşırtıcı derecede hızlı ve çok daha başarılı sonuçlar elde etmek mümkündür.

Genel anlamda açıklamaya çalıştığım Açık Kaynak Yazılım’ın sayısız irili ufaklı başarılı örneğini bugün İşletim sistemlerinden ofis uygulamalarına, oyunlardan içerik yönetim sistemlerine kadar görmek mümkün. Bu kadar geniş bir alanda kullanılan Açık Kaynak Yazılım ürünlerinin kamu yararına sağladığı avantajları ise daha yakından irdelemenin, bazı yanlış anlaşılmaları da ortadan kaldırma bakımından isabetli olacağı kanaatindeyim.

Yazılım kodlarının kamuya açık olması bu kodların birçok şirket, üniversite dolayısıyla uzmanlar, akademisyenler vb. sektörde söz sahibi kişiler tarafından incelenmesine olanak tanır ki bu da hızlı bir geri beslemeyi beraberinde getirmektedir. Böylelikle olası açıkların izalesi ve daha ileri teknolojilere adaptasyonun sağlanması çok daha kısa bir süreçle mümkün olmaktadır. Oysa Kapalı Kaynak Yazılımlarda kullanıcı tamamıyla ürünü dağıtan ya da ticari bir yazılımsa satın aldığı, kişi veya firmanın vereceği destekle yetinmek durumundadır. Birçok firmanın sattıkları ürünlere koydukları azami yazılım ömrü ise ileriki yıllarda çok daha acı sonuçlara yol açmaktadır. En basitinden kullanıcılar belirli bir süre sonra desteği kesilen ürünü yükseltmek için ciddi lisans ücretlerini ödemeye zorlanmaktadır.

Yukarıda bir parça değinmek durumunda kaldığım maliyet faktörü açısından Açık Kaynak Yazılım’lar, Kapalı Kaynak Yazılım’lara oranla ciddi avantajlara sahiptirler. Bugün yüzlerce hatta binlerce dolara satılan Kapalı Kaynak Yazılım’lara birçok alternatif üstelik ücretsiz olarak dağıtılmaktadır. Burada bir yanlış anlaşılmaya değinmeden geçmemek gerektiğine inanıyorum. Açık Kaynak Yazılım bedava yazılım anlamına gelmez. Evet, çoğu Açık Kaynak Yazılım ücretsizdir. Ancak bu lisans şartlarına uymak suretiyle yazılımların ücretli olarak satılamayacağı anlamına gelmemektedir. Buna rağmen Açık Kaynak camiası ürünleri pazarlamaktan ziyade mevcut Açık Kaynak teknolojilere kurumsal destek ve eğitim vermek, sponsor bağışları vb şekillerde finansmanlarını sağlamaktadırlar. Bugün bu alanda yüksek karlılıkla faaliyet gösteren çok sayıda firma mevcuttur.

Açık Kaynak Yazılım’ların yaygınlaşması ve bu alanda faaliyet gösteren birçok firmanın bulunması piyasa dengeleri açısından büyük önem arz etmektedir. Tekelleşme, haksız rekabet, sektörel ayrımcılık kelimelerini sıklıkla duyduğumuz, art arda açılan davalarla gündemi fazlasıyla meşgul ettiği bu günlerde Açık Kaynak Yazılım piyasada denge oluşturmakla esasında lisanslı Kapalı Kaynak Yazılım kullanıcılarının da dolaylı yoldan haklarını korumaktadır. Açık Kaynak Yazılım’ın, gün geçtikçe farklı ve daha kaliteli alternatifler üretilmesi sebebiyle oluşturduğu rekabet ortamı, sadece ev kullanıcıları açısından değil kurumsal kullanım açısından da kabul görmesi, Kapalı Kaynak Yazılım üreticilerini ister istemez mevcut hizmet ve ürün kalitesini artırma ve daha makul fiyat aralığı belirleme gibi yeni stratejiler üretmek zorunda bırakmaktadır. Bu da sektörün pratiklerine denge getirir.

Açık Kaynak karşıtlarının temelinde ticari lisanslama(bugün pek çok  ticari firma sırf lisanslama kurallarına uymak için tam zamanlı eleman çalıştırmaktadır) kaygılarının yatmasına rağmen öne sürdüğü birkaç sorun vardır. Açık Kaynak projenin kendi kendine yaşayabilir olgunluğa ulaşamaması riskinin bulunması bunlardan biridir. Elbette böyle bir risk vardır. Ama bu ticari tüm yazılımlar için de geçerli olan bir sorundur. Dikkat edilirse geriye dönük uyumda Açık Kaynak projeler ticari Kapalı Kaynak alternatiflerine oranla çok daha başarılıdır. Zaten bunun ana sebeplerinden biri Açık Kaynak ürünlerin ticari lisanslama kaygılarından uzak, kamu yararını esas alan bir üretim mekanizmasının ürünü olmaları gerçeğidir.

Açık Kaynak projelerin servis olanağının olmaması gösterilebilecek bir diğer anlamsız gerekçedir. Oysa daha önce de bahsettiğim gibi çok sayıda yerli ve yabancı firma bugün Açık Kaynak projelere kurumsal destek vermektedir. Proje takımları oluşturulmakta ve bunlardan seçkin olanları yeni katılımlarla o kadar büyümektedir ki birçoklarının bugün Türkiye’de resmi oluşumları bulunmaktadır. Mail listeleri, haber grupları, forumlar ve dünya üzerindeki milyonlarca geliştirici de cabasıdır. Ayrıca bu tezi savunanların hiçbir garantisi olmayan ticari Kapalı Kaynak ürünlerine ne kadar verimli destek alabildiği/verebildiği de şüphelidir.

Açık Kaynak dünyasında gelişim ve değişim o kadar güçlüdür ki, bu olgu artık yukarıda bir kısmına açılım yaptığım faydaları, küresel paylaşım kurallarına etki yapabilecek boyuttaki önemi, yazılım endüstrisinin klasik iş yapış biçimlerini değişime zorlaması gibi nedenlerden ötürü, devletler tarafından incelemekte ve ulusal stratejiler oluşturulmaktadır. Aralarında Almanya, İspanya, Brezilya, Çin, Hindistan, Meksika ve Kore’nin de bulunduğu pek çok ülke bugün Avrupa Birliği, Dünya Bankası ve Unesco’nun da desteği ile Açık Kaynak kodu bilişim, kalkınma ve bilgi toplumu politikalarının temel yapı taşlarından biri haline getirme yolundadırlar. Bunlardan bir kısmı kendi ulusal GNU/Linux türevlerini geliştirmek, bir çoğu da kamuda en azından ofis ürünlerinde açık kaynak yazılıma geçmek suretiyle ciddi tasarruf yapma arayış ve eğilimindedirler.

Ülkemizde ise maalesef durum bu denli parlak değil. Her ne kadar kurulan dernekler, firmalar, irili ufaklı gruplarla yapılan projeler ve bunların en somut örneklerinden biri olarak kabul edebileceğimiz TÜBİTAK'ın girişimi ile bu yönde başlatılan ULUDAĞ: Ulusal Dağıtım Projesi ve bir GNU/Linux dağıtımı olan Pardus Ulusal İşletim Sistemi hazırlanmış olsa da gerek uygulanan mevcut devlet politikaları gerekse de bu alanda yetişmiş birey eksikliği Açık Kaynak Yazılım hareketinin tam manasıyla kavranması ve yaygınlaşması önünde birer engel teşkil etmektedir. Ülkemizdeki fahiş fiyata kotalı bilgi erişimi ise Açık Kaynak Yazılım’ın İnternet sayesinde geliştiği ve varlığını sürdürmekte olduğu gerçeğini göz önünde bulundurduğumuzda durumun vahametini açıkça ortaya koymaktadır. İthal hazır çözümlerin milyonlarca doların yurtdışına çıkmasına sebebiyet vermesinin ülke ekonomisine vurduğu darbenin yanında ülkemize olası bilgi teknolojileri transferinin de önünde bir engel teşkil ettiği açıktır. Açık Kaynak’ta ise yatırım insana olduğundan ülke insanına güvenmek ve yatırım yapmak esastır. Tüm bu ve daha sayamadığım birçok handikapa rağmen Açık Kaynak bilincindeki kişisel ve kurumsal oluşumların gösterdikleri çaba şuursuz bir kitlenin yapılan hemen hemen her türlü faaliyeti eleştirmesine rağmen takdire şayandır. Gelecek için ise ümit beslemek elbette herkesin hakkı.

Sonuç
Açık Kaynak Yazılım, bireylerin özgür seçme hakkını kullanarak yapacağı bir tercihtir. Tıpkı Kapalı Kaynak da olması gerektiği gibi. Tüm bu yazılanlardan Kapalı Kaynak Yazılım öcüdür gibi bir sonuç çıkarılmaması gerekir. Herkes mevcut yasalar, piyasa dengeleri ve etik değerler dahilinde dilediği şekilde ürününü lisanslama ve pazarlama hakkına sahiptir. Her ne kadar serbest piyasa olarak nitelendirdiğimiz birçok piyasa aslında tanım gereği serbest piyasa olmasa da.